Verslag VCTE Congres najaar 2026

Presentaties en publicaties

Verslag

Door Marike Dijksterhuis

‘Toezicht onder spanning’

Op 29 en 30 oktober 2026 kwamen zesenzeventig VCTE’ers bijeen in Burgh Haamstede op Schouwen-Duiveland om zich te verdiepen in de vraag: hoe houden commissarissen en toezichthouders toezicht in een tijd waarin schaarste, afhankelijkheid en gedeelde systeemverantwoordelijkheid de norm zijn?

Het grotere verhaal van Zeeland
Hugo de Jonge
, commissaris van de Koning in Zeeland, deelde zijn bevlogen visie op het thema aan de hand van de drieslag ‘omgaan met risico’s’, ‘het grotere verhaal’ en ‘alles is relatie’, en ging enthousiast in op de vele vragen van de VCTE’ers. In complexe tijden is het juist nodig om niet te risico-avers te worden of in de regelrisico-reflex te schieten; een zekere mate van risico nemen in het algemeen belang is nodig om door de transities heen te komen. ‘De koplampen hoger afstellen’, noemt hij dat. Niet alleen aan de korte termijn denken, maar ook aan wat nodig is voor de volgende generaties. Zeeland zou bij de pakken kunnen gaan neerzitten door de demografische treinramp van toenemende vergrijzing en vertrekkende jongeren, maar het is beter om te benutten wat de provincie te bieden heeft en de ruimte en ligging slim in te zetten. Bijvoorbeeld voor circulaire- en defensie-industrie, voor voedselvoorziening, waterstof en kernenergie. Dit is uitgewerkt in Zeeland 2050[1], een gezamenlijk zingevend beleidskader en strategische agenda van rijk, provincie, de Zeeuwse gemeenten en waterschap Scheldestromen.

Hugo de Jonge voorziet dat de komende jaren in tal van sectoren op nieuwe manieren zal worden samengewerkt en voor een deel is dat al begonnen. In de zorgsector om continuïteit van de zorg te garanderen, in plaats van alleen continuïteit van de instellingen. In de waterhuishouding om het zoetwatertekort aan te pakken met boeren, overheden, natuurorganisaties en kennisinstituten. In het haven- en industriecluster North Seaport door de krachten te bundelen met Rotterdam en Antwerpen en aan te sluiten op de waterstofbackbone. Beter de toekomst zelf ter hand te nemen dan die over je heen te laten komen.

Het nieuwe samenspel
Louis Schouwstra
is COO van Rijkswaterstraat, het uitvoerende agentschap van het ministerie van I&W dat de hoofdwegen, hoofdvaarwegen en hoofdwatersystemen inclusief keringen beheert en ontwikkelt. Hij nam ons mee in de wereld van Rijkswaterstaat en de noodzakelijke beweging van opdrachtgever naar partner, een cultuurverandering als randvoorwaarde voor uitvoerbaarheid.

Na zijn inleiding ontspon zich een boeiend gesprek waarin verschillende dilemma’s en opgaven de revue passeerden. Uiteraard de staat van het onderhoud en de prioritering die recent door de minister is aangekondigd. Die raakt de relatie met de regio’s en leidt tot een soms lastige dialoog met partners die buiten de boot vallen[m1] . Ook maakt het pijnlijk duidelijk dat de keuze om geen voorzieningen voor onderhoud in de rijksbegroting op te nemen ertoe heeft geleid dat daar jaar op jaar steeds minder in is geïnvesteerd en onderhoud een speelbal van de politiek is geworden. Hetzelfde speelt ook bij de andere overheden die verantwoordelijk zijn voor de overige wegen, vaarwegen en watersystemen.

Het op peil houden van de waterhuishouding wordt door klimaatverandering steeds complexer. Door het verdwijnen van de gletsjers veranderen onze rivieren in regenwaterrivieren. Er komen meer extreem droge periodes en felle pulsregens. Adaptatie is noodzakelijk, bijvoorbeeld door meer stuwen te plaatsen in tot nu toe vrij afstromend water. Digitale kwetsbaarheid van vitale objecten die doorlopend worden aangevallen vraagt extra aandacht. Voor de bescherming daarvan is onder andere een cyber security center ingericht. Contractvormen die niet meer werken voor marktpartijen worden aangepast. Van grote geïntegreerde contracten met navenant grote risico’s naar meerfasen contracten en langjarige raamovereenkomsten[m2] [m3] . Voorbeelden zijn de bouw van drie achtereenvolgende sluizen met ruimte voor tussentijdse leereffecten, of het opsplitsen van het onderhoud van de Van Brienenoordbrug over een periode van zeven jaar, waarbij Rijkswaterstaat de rol van integrator neemt.


Systeemverantwoordelijkheid in de praktijk
We begonnen de tweede dag met een panelgesprek hoog in het ir. J.W.Topshuis op werkeiland Neeltje Jans bij de Oosterscheldekering. Desiree Uitzetter is expert op het snijvlak van gebiedsontwikkeling, volkshuisvesting, publiek-private samenwerking en governance. Maurits Groen is ondernemer, adviseur en pionier op het gebied van duurzaamheid en maatschappelijk ondernemerschap. Het gesprek ging over de samenloop van ontwikkelingen die elke organisatie raken, zoals klimaatverandering, energievoorziening, grondstoffenschaarste en afname van biodiversiteit. Klimaatverandering gaat rampzalig worden, ook vertaald naar economische kosten. Er zijn schattingen van een verlies van 19% global GWI (gross world income) per jaar door klimaatverandering. Ter vergelijking: corona en de laatste financiële crisis leverden een gemiddeld verlies van 5% over een aantal jaren op.

Veel systemen zijn behoudend en belemmeren innovatie, zoals het agro-industrieel complex. Besluitvorming van de overheid daarover is sentimenteel in plaats van rationeel. Bedrijven en organisaties buiten deze sector zouden daarover veel scherper mogen zijn. Ook de bedrijven en organisaties die te maken hebben met de gevolgen van de industrie die ongezond voedsel produceert, zouden zich daar meer over mogen uitspreken. Uiteindelijk zullen bedrijven die wendbaar en innovatief zijn aan het langste eind trekken, zoals de Staatsmijnen die transformeerden naar bulkchemie, fijnchemie, pharma en biotech.

RvC’s en RvT’s hebben de taak om wat ze in de samenleving signaleren bij de bestuurders op tafel te leggen. Dat is onderdeel van het bewaken van de continuïteit. Net zoals het stimuleren, steunen en rugdekking geven aan bestuurders die zich daarover uitspreken.

Dat geldt ook voor het adresseren van wetgeving die samenwerking in de weg zit. Decentralisatie in de woningbouw bijvoorbeeld maakt de aanpak van systeemfalen niet gemakkelijk. Maar bedrijven en collectieven kunnen wel gezamenlijk plannen maken en die voorleggen aan de rijksoverheid om ze te ondersteunen. Vooral in gebiedsontwikkeling waar het per definitie nodig is om samen te werken, beginnen partijen gewoon en laten ze zien hoe het wél kan door een slimmere aanpak. Dat gebeurt met het slimmer organiseren van de energievoorziening in zo’n gebied en begint nu ook te komen rond de drinkwatervoorziening. Vanuit die positie kunnen de samenwerkingspartners gezamenlijk voorstellen bepaalde wetgeving aan te passen.

Marleen Hermans, onder andere hoogleraar publiek opdrachtgeverschap in de bouw aan de TU Delft, sloot het inhoudelijke programma af. Haar leerstoel is geïnitieerd door het Opdrachtgeversforum in de bouw, een netwerk van 15 (semi)publieke opdrachtgevers die voorzien in huisvesting, infrastructuur en publieke ruimte en zich medeverantwoordelijk voelen voor de resultaten met marktpartijen. Naast de meetbare waarde voor de Europese economie (9.8% van het Europese BNP, 1.604 miljard investeringen) vertegenwoordigt de bouwsector een grote maatschappelijke meerwaarde. Publiek opdrachtgeverschap gaat per definitie over jongleren met belangen en niet alleen over rendement, en ‘het publiek’ kijkt altijd mee. Het gevaar dat de druk op de realisatie van een project ten koste gaat van de initiële maatschappelijke doelstelling ligt altijd op de loer.

De grote opgaven in een beperkte ruimte[2] maken de opgaven ‘wicked’ en complex. Elementen van die complexiteit zijn de ouderdom van vastgoed en infra in combinatie met zwaarder geworden belasting dan bij de bouw berekend, veranderende wet- en regelgeving, ook uit Europa en schaarste aan materialen en arbeid. Het funderingsvraagstuk kan daar nog aan worden toegevoegd.

Dit type opgaven kan alleen programmatisch, multidisciplinair en niet-hiërarchisch worden opgelost, minder vanuit opdrachtgeverschap en meer vanuit co-creatie en een vertrouwensband tussen partijen[3]. Ook nieuwe wetgeving kan hieraan bijdragen, zoals de Wet Regie Volkshuisvesting [4]. Deze gaat uit van deels centraliseren en differentiatie op provinciaal en lokaal niveau mogelijk maken. En van ruimte bieden aan praktische oplossingen in regio’s in de tussenruimte van deze drie bestuurslagen van het Huis van Thorbecke.
In de allianties en consortia die ontstaan bepalen partijen zowel wat de risico’s zijn voor het geheel als voor de eigen organisatie. Daarbij moeten ze ook met elkaar de verantwoordelijkheid aanvaarden en eigen maatwerk inleveren ten behoeve van het geheel. Aandachtspunt in deze nieuwe manier van samenwerken is wat Marleen Hermans de ‘tactische wespentaille’ noemt: er is te weinig capaciteit en dus kwetsbaarheid op het tactische niveau tussen strategie en operatie, daar waar de verdeling en toedeling van het werk plaatsvindt.

Marleen Hermans sluit af met de vraag wat wij als RvC/RvT zouden doen als wet- en regelgeving achterloopt bij de werkelijkheid van het samenwerkingsverband en roept ons net als Desiree Uitzetter op om ten behoeve van het gezamenlijk belang de bestuurders te ondersteunen zich hierover uit te spreken.


Introductie en rondleiding Oosterscheldekering
Robin Wisse, districtshoofd Rijkswaterstaat en Erik van der Weegen, programmamanager events Rijkswaterstaat namen ons mee in de veertigjarige geschiedenis van de Oosterscheldekering[5] en beantwoordden onvermoeibaar onze vragen. Die gingen onder andere over groot onderhoud (alleen buiten het stormseizoen, van april t/m september), energievoorziening (tot nu toe diesel, er is ook onderzoek naar nieuwe generatoren, maar altijd wordt gekozen voor robuuste systemen), digitale veiligheid (het bedieningssysteem is bewust niet aangesloten op internet en er wordt periodiek getest door ethische hackers), effecten op de natuur (het herstelvermogen van de Oosterschelde is afgenomen, zandplaten zijn kleiner geworden waardoor er minder foeragerende vogels komen) en bodembestorting (geen staalslakken meer, maar breuksteen).

De Deltawerken en zeker de Oosterscheldekering hebben enorm bijgedragen aan de positie van Nederland in de wereld op het gebied van waterbouw. Uiteraard zijn er in de loop der jaren ook andere vormen van omgaan met en bescherming tegen wateroverlast ontwikkeld.

We sloten het congres af met een rondleiding over én in de indrukwekkende kering.


[1] https://zeeland2050.nl/,

[2] https://www.pbl.nl/publicaties/grote-opgaven-in-een-beperkte-ruimte

[3] In de presentatie staat op p. 23 een helder schema van Pedram Soltani

[4] https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/06/23/wet-versterking-regie-volkshuisvesting-van-kracht-vanaf-1-juli

[5] Zie voor meer informatie https://www.rijkswaterstaat.nl/water/vaarwegenoverzicht/oosterschelde en het rapport De Staat van de Infrastructuur, d.d. 16 oktober 2026 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2026D51880&did=2026D51880