VCTE

Verslag

door Petri Ykema

Met zo’n 25 VCTE’ers hebben we deelgenomen aan het gesprek over ‘Polarisatie’, ingeleid en begeleid door Tim Versnel, wethouder (VVD) economie, haven en kleine kernen van de gemeente Rotterdam.

Versnel schetst dat polarisatie een zeer actueel onderwerp is, dat steeds meer organisaties en processen raakt. Hij neemt ons mee in zijn zienswijze op polarisatie aan de hand van drie thema’s: 1) De toestand van het land; 2) Ervaringen in Rotterdam; 3) Hoe het werkt in ons hoofd.

De toestand van het land
In het politieke verleden in Nederland was veelal sprake van samenwerking in de top van de regering. Dat was zo in de naoorlogse periode van de verzuiling, maar bijvoorbeeld ook nog in 2011. In de toenmalige crisistijd is een regeerakkoord gesloten door Rutte en Samson waarin de afspraak is gemaakt 16 miljard euro te bezuinigen, waarmee de toon aan de top werd gezet. Het contrast met het kabinet Schoof is groot, en ook de controverse tussen twee van de huidige grote partijen (PrO en VVD) is aanzienlijk; dit is heel zichtbaar in de slechte verhoudingen tussen Yeşilgöz en Klaver. “De verharde politieke cultuur is zowel een uiting van het maatschappelijk onbehagen als de versterker ervan”, stelt Versnel. “Polarisatie is aan de orde van de dag, dit wordt aangewakkerd door onder meer remote werken, de discussie over diversiteit en inclusie en de geopolitieke ontwikkelingen”. De tegenstellingen zijn ook zichtbaar binnen de overheidsorganisaties, waar soms ambtenaren zich tegen de gekozen politieke besluitvorming in uitspreken over bepaalde kwesties bijvoorbeeld over Gaza. “En”, verzucht Versnel, “gemeenten hebben vaak te weinig positie ingenomen”. Op het moment is zichtbaar dat er pakketten van tegenstellingen zijn ontstaan. Een conflict over één maatschappelijk thema (AI, duurzaamheid, Gaza), wordt al snel ‘gestapeld’ op andere thema’s. Mensen delen elkaar in groepen in en oordelen vanuit een vermeende groep over anderen: ‘jij bent er zo één’.

Ervaringen in Rotterdam
Versnel geeft aan dat hij in zijn politieke loopbaan vooral heeft geleerd hoe nodig het is om ‘de ander’ te begrijpen. De bron van polarisatie is dat de intentie van de ander ter discussie wordt gesteld. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij de Black Lives Matter-demonstratie op de Erasmusbrug in Rotterdam. Deze vond plaats in coronatijd en werd uiteindelijk afgebroken: het demonstratierecht en het handhaven van de coronamaatregelen botsten hier met elkaar en daarmee ontstond het conflict tussen groepen met verschillende intenties. Versnel houdt, misschien wel desondanks, zijn positieve toekomstgerichte blik, vanuit een combinatie van optimisme en realisme. Een positieve ervaring voor hem was de samenwerking met Denk, destijds een nieuwe partij in Rotterdam. Er ontstond een verbinding op persoonlijk niveau: Stefan van Baarle (Denk) en hij vonden elkaar in een plan tegen discriminatie. Wat samenwerken tussen partijen die ver uit elkaar staan bemoeilijkt, zo bleek ook in deze casus, is het wantrouwen in elkaars intenties en de vraag hoe de eigen partij en achterban denken over het vraagstuk. Van Baarle en Versnel hebben elkaar door gesprekken buiten de raad als persoon leren kennen en vertrouwen. Zo’n vertrouwensbasis is essentieel om een discussie tussen partijen op gang te krijgen en hierdoor tot verbinding te komen.

Een ander voorbeeld betrof een conflict tussen het Havenbedrijf en Extinction Rebellion (XR) over de snelheid van het realiseren van de duurzaamheidsdoelen. In deze situatie hebben Mina Morkoç (Groen Links, nu PrO) en Tim Versnel elkaar ondanks verschillen op andere onderwerpen gevonden, ook weer op basis van een persoonlijke vertrouwensband. En nu werken PrO en de VVD in Rotterdam samen, in een coalitie met als motto ‘Vaart maken’

Hoe het werkt in ons hoofd
Voor zijn wethouderschap is Versnel werkzaam geweest bij Sue, een adviesbureau gespecialiseerd in gedragsverandering. De ervaring die hij hier heeft opgedaan is voor hem van grote waarde, ook in zijn wethouderschap. Versnel neemt ons mee in een aantal aansprekende inzichten die hij heeft opgedaan en ook in zijn huidige praktijk gebruikt.

Allereerst ‘thinking fast and thinking slow’ van Kahneman. Dit slaat op de neiging van alle mensen om zo efficiënt mogelijk op basis van eigen ervaringen mentale snelkoppelingen te maken bij het nemen van besluiten, binnen de veiligheid van een groep (systeem 1 denken) en niet eerst afstand te nemen en afwegingen te maken (systeem 2 denken). Dit terwijl systeem 2 denken bewezen tot betere besluiten leidt. Met name de aanvulling van ‘de veilige groep’ is essentieel bij polarisatie. Als je je onderdeel voelt van een specifieke groep, maakt dit het mogelijk om vooral te denken en handelen vanuit systeem 1 perspectief. Zo werk je polarisatie in de hand: 1) we denken zo min mogelijk na; 2) we verdelen onszelf in groepen; 3) bij onvoldoende tegendruk sorteren we onszelf volledig uit.

Ook noemt Versnel Henri Tajfel, die onderzoek heeft gedaan naar de neiging van mensen om zichzelf te definiëren op basis van de groep waartoe ze behoren (social identity theory) en Liliane Mason, schrijfster van ‘Uncivil Agreement: how politics became our identity’. Zij heeft de term ‘social sorting’ geïntroduceerd. Hiervan is sprake wanneer diverse standpunten worden gebundeld en gekoppeld aan een groep personen met wie je verwant wilt zijn, of van wie je je wilt onderscheiden. Voorbeelden zijn: rechts en dus antimigratie, anti-inclusie, anti duurzaam, ‘gewone mensen’ of: havermelkdrinker, voor inclusie en klimaat, voor Palestina, ‘grachtengordel types’. “De socials versnellen dit proces. De liefde voor de eigen groep groeit hierdoor snel en inhoudelijk conformisme leidt tot verbinding”, aldus Versnel. Mason heeft aangetoond dat door deze groepscohesie het aantal kruisverbanden met andere groepen afneemt, wat leidt tot ‘fixed groups’, die elkaar niet weten te vinden, maar uitsluiten.

Versnel constateert dat het bij polarisatie gaat om het hebben van een mening versus (niet) luisteren. Vanuit een groep met een mening is het makkelijk scoren ten koste van een groep met een andere mening. Dit geeft een sterk ‘wij-gevoel’, de problemen zijn te wijten aan de ander. Hechten aan een andere partij is bovendien risicovol, omdat dit potentieel leidt tot los te komen staan van je eigen groep. De rol van (groeps)taal is hierbij niet te onderschatten.

Op de vraag wat je tegen polarisatie kunt doen, antwoordt Versnel “zorg voor tegendruk. Zorg dat mensen die tegenover elkaar staan samen gaan optrekken in een andere kwestie dan waar de controverse over bestaat. Investeer in ontmoeting, zorg voor meer kruisverbanden en beloon positief gedrag.”

Een inspirerende middag met een rijke bespiegeling op polarisatie, vanuit persoonlijke ervaringen van Tim Versnel en een aantal relevante sociaalpsychologische inzichten.